Ligjërata e Sadiona Abazaj mbajtur në Seminarin e KKAD-së
Në Seminarin e organizuar nga Këshilli Koordinues i Arsimtarëve në Diasporë (KKAD), Sadiona Abazaj prezantoi një ligjëratë të zgjeruar dhe të argumentuar mbi trashëgiminë gjuhësore shqipe në diasporë, duke e trajtuar këtë temë jo vetëm nga këndvështrimi akademik, por edhe nga ai njerëzor, emocional dhe komunitar.
Sadiona Abazaj është mësuese dhe lektore e gjuhës angleze dhe shqipe në Finlandë, si dhe drejtuese e një shkolle ndërkombëtare në Helsinki. Ajo ka mbi 14 vite përvojë në arsim dhe mësimdhënie ndërkulturore. Formimi i saj akademik përfshin një diplomë bachelor në gjuhë angleze dhe tre master në mësimdhënie, komunikim ndërkulturor dhe menaxhim/supervizim të institucioneve arsimore, të përfunduara në Shqipëri, si dhe studime pedagogjike post-master në Universitetin Haaga Helia në Finlandë.
Duke hapur prezantimin, Abazaj theksoi se gjuha shqipe në diasporë nuk është thjesht një mjet komunikimi, por një bartëse e kujtesës kolektive, e identitetit dhe e vazhdimësisë ndërbreznore. Ajo nënvizoi se ruajtja e gjuhës nuk ndodh spontanisht, por kërkon ndërgjegjësim, strukturë dhe angazhim të qëndrueshëm nga familja, shkolla dhe komuniteti.
Në vijim, ajo ndaloi në kontekstin aktual të diasporës shqiptare, duke vënë në dukje se sot numri i shqiptarëve që jetojnë jashtë kufijve të Shqipërisë është më i madh se popullsia brenda vendit. Ky realitet, sipas saj, e bën diasporën një faktor kyç në mbijetesën dhe zhvillimin e gjuhës shqipe, por njëkohësisht rrit rrezikun e humbjes së saj në brezat e rinj.
Sadiona trajtoi më pas rëndësinë kognitive të dygjuhësisë, duke iu referuar studimeve ndërkombëtare që tregojnë se fëmijët dygjuhësh zhvillojnë fleksibilitet më të madh mendor, aftësi më të mira për zgjidhjen e problemeve dhe rezultate më të larta akademike. Ajo theksoi se mësimi i shqipes nuk pengon integrimin, përkundrazi e përforcon atë, duke i pajisur fëmijët me avantazhe afatgjata.
Një pjesë e rëndësishme e ligjëratës iu kushtua dimensionit emocional të gjuhës shqipe. Abazaj theksoi se gjuha e nënës është gjuha e ndjenjës, e afërsisë dhe e lidhjes familjare. Humbja e saj, sipas saj, krijon distancë emocionale mes brezave dhe dobëson ndjenjën e përkatësisë kulturore.
Duke analizuar sfidat në diasporë, ajo vuri në pah dominimin e gjuhës së vendit pritës, mungesën e ekspozimit ditor ndaj shqipes dhe mungesën e strukturave të qëndrueshme arsimore. Megjithatë, ajo theksoi se këto sfida janë të kapërcyeshme, nëse ekziston bashkëpunim dhe vizion afatgjatë.
Në këtë kuadër, Abazaj nënvizoi rolin kyç të familjes si mjedisi i parë dhe më i rëndësishëm për transmetimin e gjuhës. Ajo theksoi se përdorimi i përditshëm i shqipes, leximi i librave, këngët dhe ritualet familjare janë faktorë vendimtarë në ruajtjen e gjuhës.
Roli i shkollës, sipas saj, është po aq thelbësor. Shkollat shqipe në diasporë ofrojnë jo vetëm mësim gjuhësor, por edhe ndjenjë komuniteti dhe përkatësie. Ajo solli shembuj konkretë të modeleve të suksesshme nga Zvicra, Gjermania, Italia, SHBA-ja dhe komunitetet arbëreshe.
Në ligjëratë u trajtua edhe roli i teknologjisë si një aleat i fuqishëm në ruajtjen e gjuhës. Platforma digjitale, aplikacionet dhe materialet online e bëjnë mësimin e shqipes më të aksesueshëm dhe më tërheqës për brezin e ri.
Një pjesë që ngjalli interes të veçantë ishte ajo e kurioziteteve gjuhësore, ku u theksua lashtësia dhe pasuria e shqipes, përmes fjalëve pa etimologji dhe shumëllojshmërisë dialektore. Këto elemente, sipas Abazajt, përbëjnë një thesar që duhet ruajtur dhe transmetuar.
Në pjesën përmbyllëse të ligjëratës, Sadiona Abazaj prezantoi rezultatet e studimit rastor të zhvilluar në Genova, ku mbi 90 familje shqiptare shprehën nevojën dhe gatishmërinë për hapjen e shkollës së parë shqipe. Ajo theksoi se kjo nismë nuk është një luks kulturor, por një domosdoshmëri reale për komunitetin.
Studimi me prindërit shqiptarë në Genova: një pasqyrë e qartë e nevojës për shkollë shqipe
Një pjesë thelbësore e ligjëratës së Sadiona Abazaj në seminarin e KKAD-së iu kushtua prezantimit dhe analizës së një studimi empirik të zhvilluar me prindër shqiptarë në qytetin e Genovës, Itali. Ky studim u konceptua si një përpjekje konkrete për të kuptuar realitetin gjuhësor të fëmijëve shqiptarë në diasporë dhe për të matur nevojën reale për struktura të organizuara të mësimit të gjuhës shqipe.
Studimi përfshiu mbi 90 familje shqiptare, të cilat jetojnë prej vitesh në Genova dhe rrethinat e saj. Pyetësori u përgatit në dy gjuhë, shqip dhe italisht, për të garantuar përfshirje të plotë dhe përgjigje të sinqerta nga të gjithë prindërit, pavarësisht nivelit të tyre të përdorimit të shqipes. Qëllimi kryesor ishte të analizohej:
- niveli i përdorimit të shqipes në familje,
- shkalla e kuptimit dhe e përdorimit aktiv të gjuhës nga fëmijët,
- si dhe gatishmëria e komunitetit për hapjen e një shkolle shqipe.
Rezultatet e studimit ishin domethënëse dhe njëkohësisht alarmuese. Shumica e prindërve raportuan se fëmijët e tyre e kuptojnë gjuhën shqipe, sidomos në komunikimin e përditshëm familjar, por kanë vështirësi serioze në përdorimin aktiv të saj, veçanërisht në të folur dhe në të shkruar. Kjo tregon qartë një situatë tipike të diasporës: gjuha mbetet pasive dhe rrezikon të humbasë brenda një brezi, nëse nuk mbështetet nga struktura formale mësimore.
Një tjetër gjetje shumë e rëndësishme ishte shqetësimi i lartë i prindërve për humbjen graduale të gjuhës shqipe tek fëmijët e tyre. Prindërit shprehën frikën se, me kalimin e viteve, fëmijët do të shkëputen jo vetëm nga gjuha, por edhe nga kultura, historia dhe lidhja emocionale me origjinën e tyre. Ky shqetësim nuk u shfaq si nostalgji, por si një vetëdije e qartë për pasojat afatgjata të humbjes së gjuhës amtare.
Studimi nxori në pah edhe një tjetër problem kyç: mungesën e një strukture të organizuar dhe të qëndrueshme për mësimin e shqipes në Genova. Prindërit theksuan se, edhe kur ekziston vullneti familjar për ta folur shqipen në shtëpi, pa mbështetje nga një shkollë apo program i strukturuar, përpjekjet mbeten të fragmentuara dhe shpesh të pamjaftueshme.
Treguesi më i fortë dhe më bindës i këtij studimi ishte fakti se 97% e prindërve të anketuar shprehën qartë dëshirën dhe gatishmërinë për të regjistruar fëmijët e tyre në një shkollë shqipe, nëse një e tillë do të hapej në Genova. Ky rezultat, siç theksoi Sadiona Abazaj në ligjëratën e saj, e zhvendos diskutimin nga pyetja “a ka interes?” në një tjetër nivel shumë më konkret: “kur dhe si do të organizohet kjo shkollë?”
Në përfundim të analizës së studimit, Abazaj theksoi se hapja e një shkolle shqipe në Genova nuk është një luks kulturor, por një domosdoshmëri arsimore dhe komunitare. Studimi dëshmon se komuniteti shqiptar ka vetëdije, ka vullnet dhe ka nevojë për mbështetje institucionale, pedagogjike dhe organizative për të ruajtur gjuhën shqipe te brezi i ri.
Ky studim, sipas saj, është një thirrje e drejtpërdrejtë për bashkëpunim ndërmjet prindërve, mësuesve, shoqatave dhe institucioneve shqiptare, në mënyrë që gjuha shqipe të mos mbetet vetëm gjuhë e kujtimeve, por të vazhdojë të jetë gjuhë e jetës së përditshme, e dijes dhe e identitetit për fëmijët shqiptarë në diasporë.
Hapja e shkollës së parë shqipe në Genova
Një nga përfundimet më domethënëse të studimit të zhvilluar me prindërit shqiptarë në Genova ishte kthimi i nevojës në një veprim konkret. Të dhënat e mbledhura dhe interesimi pothuajse unanim i prindërve treguan qartë se komuniteti ka nevojë për një strukturë të qëndrueshme arsimore në gjuhën shqipe.
Si rezultat i drejtpërdrejtë i këtij studimi, lindi iniciativa për hapjen e shkollës së parë shqipe në Genova, e cila pritet të nisë aktivitetin në shtator 2026. Ky hap shënon një moment të rëndësishëm për komunitetin shqiptar në këtë qytet dhe përbën një përgjigje konkrete ndaj shqetësimit për humbjen graduale të gjuhës shqipe tek brezat e rinj.
Shkolla synon të shërbejë jo vetëm si hapësirë mësimore, por edhe si qendër komunitare dhe identitare, ku gjuha shqipe të mësohet, të praktikohet dhe të jetojë si pjesë e përditshme e fëmijëve shqiptarë në diasporë.
Duke e mbyllur ligjëratën, Abazaj theksoi se gjuha shqipe është më shumë se fjalë: ajo është identitet, kujtesë dhe shpirt kolektiv. Ruajtja e saj është një përgjegjësi e përbashkët dhe një investim për brezat që do të vijnë.